ವರದಿ: ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ಗಂಧನಹಳ್ಳಿ
ಭಾರತದ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಸ್ತುತ 5.6 ಕೋಟಿ ಬಾಕಿ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಬೃಹತ್ ಹೊರೆಯಿಂದಾಗಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಆಘಾತಕಾರಿ ಅಂಕಿ-ಅಂಶವು ನಮ್ಮ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಕುಸಿತದ ಅಂಚಿಗೆ ತಲುಪಿರುವುದನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಒಟ್ಟಾರೆ ಕಾನೂನು ಹೊರೆಯ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸ್ವತಃ ಸರ್ಕಾರವೇ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಆಘಾತಕಾರಿ ಸತ್ಯ.
ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ನ ಆತಂಕಕಾರಿ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು
ಜನವರಿ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ನಲ್ಲಿ ಬಾಕಿ ಇರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 92,828 ಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದ್ದು, ಇದು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ. ಈಗಿರುವ ವೇಗವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಂದಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಪ್ರಕರಣಗಳು ದಾಖಲಾಗದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಹಳೆಯ ಕೇಸ್ಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಲು ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ 1.4 ವರ್ಷಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ. ಫೆಬ್ರವರಿ 2025 ರಿಂದ ಫೆಬ್ರವರಿ 2026 ರ ನಡುವೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು 80,471 ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದರೆ, ಕೇವಲ 65,752 ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇತ್ಯರ್ಥಪಡಿಸಿದೆ.
ಸರ್ಕಾರದ ಪಾತ್ರ: ದೂರುದಾರನೂ ಅವನೇ, ಕಾರಣನೂ ಅವನೇ!
ವಿವಿಧ ಅಂದಾಜುಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಬಾಕಿ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಪಾಲು ಶೇ. 46 ರಿಂದ 50ರಷ್ಟು. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ನ ಹಿರಿಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಬಿ.ವಿ. ನಾಗರತ್ನ ಅವರು ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದ್ದಾರೆ. “ಸರ್ಕಾರವು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಒದಗಿಸುವವನೂ ಹೌದು, ಮತ್ತು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವವನೂ ಹೌದು. ಸರ್ಕಾರ ಹೊರಗಡೆ ಬಾಕಿ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ದೂರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಒಳಗಡೆ ಅನಗತ್ಯ ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳ ಮೂಲಕ ಆ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮನಸ್ಥಿತಿ: ಒಬ್ಬ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿ ವಿವಾದವನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಿದರೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ‘ಆಡಿಟ್’ ಅಥವಾ ‘ವಿಜಿಲೆನ್ಸ್’ ತನಿಖೆ ಆಗುವ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಅಧಿಕಾರಿ ಒಂದು ಕೇಸ್ನಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮನವಿ (Appeal) ಸಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಅದು ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಸೋಲುವ ಕೇಸ್ಗಳಿಗೂ ಸರ್ಕಾರ ಅತಿಯಾಗಿ ಅಪೀಲು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ.
ಗಂಭೀರ ಪರಿಣಾಮಗಳು
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ 10 ಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಕೇವಲ 15 ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಿದ್ದಾರೆ. ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆ 150 ಇದೆ. ಸುಮಾರು 1.8 ಲಕ್ಷ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಕಳೆದ 30 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಬಾಕಿ ಇವೆ. ಭಾರತದ ಜೈಲುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಶೇ. 77ರಷ್ಟು ಕೈದಿಗಳು ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ಕೈದಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಇವರು ತಮ್ಮ ಕೇಸ್ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಬರುವುದನ್ನೇ ವರ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ನ್ಯಾಷನಲ್ ಲಿಟಿಗೇಷನ್ ಪಾಲಿಸಿ (NLP): ಕೇವಲ ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ!
ಸರ್ಕಾರವು 2010ರಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ಕಾರವು ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋರ್ಟ್ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲಿಟಿಗೇಷನ್ ಪಾಲಿಸಿ (NLP) ರೂಪಿಸಿತ್ತು. ಈ ನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಸೇವಾ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳಿಗೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ಗೆ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಬಾರದು. ಆದರೆ, 16 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ಈ ನೀತಿ ಕೇವಲ ಕಾಗದದ ಮೇಲಿದೆಯೇ ಹೊರತು ಸರಿಯಾಗಿ ಜಾರಿಯಾಗಿಲ್ಲ.
ಬದಲಾವಣೆ ಏನು ಬೇಕು?
ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ತರಲು ನ್ಯಾಯಾಂಗ, ವಕೀಲರು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ‘ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಸುಧಾರಣಾ ಆಯೋಗ’ ರಚನೆಯಾಗಬೇಕು ಹಾಗೂ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಕೋರ್ಟ್ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರಿಗೆ ಆಡಿಟ್ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಬೇಕು; ಇದರೊಂದಿಗೆ ಇಲಾಖಾ ಮಟ್ಟದಲ್ಲೇ ಸಮಿತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಅನಗತ್ಯ ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳನ್ನು ಫಿಲ್ಟರ್ ಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನದೇ ಆದ “ಅನಗತ್ಯವಾಗಿ ಕೋರ್ಟ್ಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಈ 5.6 ಕೋಟಿ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಬೃಹತ್ ಹೊರೆಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ.
